GIÁO HỘI PHẬT GIÁO VIỆT NAM 45 NĂM:

KẾ THỪA TRUYỀN THỐNG, ỔN ĐỊNH PHÁT TRIỂN

VÀ ĐỊNH HƯỚNG TRONG THỜI ĐẠI MỚI CÙNG DÂN TỘC

❖  ❖  ❖

Hòa thượng Thích Minh Thiện

Phó Trưởng ban Hoằng pháp Trung ương GHPGVN

1. DẪN NHẬP

Phật giáo du nhập vào Việt Nam khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên và trong hơn hai nghìn năm lịch sử đã luôn đồng hành cùng dân tộc trong tiến trình dựng nước và giữ nước. Với tinh thần từ bi, trí tuệ và nhập thế, Phật giáo không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng mà còn góp phần hình thành nền tảng đạo đức, văn hóa và tư tưởng của xã hội Việt Nam. Trong lịch sử dân tộc, 400 năm các triều đại Lý – Trần xem Phật giáo là nền tảng tinh thần quan trọng của quốc gia; nhiều vị thiền sư như Khuông Việt, Vạn Hạnh, Trần Nhân Tông đã có những đóng góp lớn đối với đời sống chính trị, văn hóa và sự ổn định xã hội. Tinh thần “hộ quốc an dân”, hòa hợp và đồng hành cùng dân tộc trở thành đặc trưng nổi bật của Phật giáo Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử.

Bước sang thế kỷ XX, phong trào chấn hưng Phật giáo diễn ra mạnh mẽ ở cả ba miền đất nước nhằm phục hưng đạo pháp và đáp ứng yêu cầu của thời đại. Tuy nhiên, do hoàn cảnh lịch sử khác nhau, Phật giáo Việt Nam vẫn tồn tại nhiều tổ chức và hệ phái riêng biệt. Sau khi đất nước thống nhất năm 1975, nguyện vọng thống nhất Phật giáo trở thành yêu cầu tất yếu của lịch sử. Ngày 07/11/1981, tại Hội nghị thống nhất Phật giáo toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức tại chùa Quán Sứ (Hà Nội), Giáo hội Phật giáo Việt Nam chính thức được thành lập với phương châm: “Đạo pháp – Dân tộc – Chủ nghĩa xã hội”. Đây là dấu mốc lịch sử quan trọng, đánh dấu sự thống nhất toàn diện của Phật giáo Việt Nam trong thời kỳ mới.

Trải qua 45 năm hình thành và phát triển, Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã từng bước củng cố tổ chức tăng sự, phát triển giáo dục, hoằng pháp, văn hóa, từ thiện xã hội và đối ngoại quốc tế, góp phần tích cực vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh đất nước bước vào thời kỳ hội nhập và phát triển bền vững, việc nghiên cứu quá trình kế thừa truyền thống, ổn định tổ chức và định hướng phát triển của Giáo hội Phật giáo Việt Nam có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn, qua đó tiếp tục khẳng định vai trò đồng hành cùng dân tộc của Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới.

Phương pháp nghiên cứu: Bài viết sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, trong đó chủ yếu là phương pháp lịch sử, phương pháp phân tích – tổng hợp và phương pháp đối chiếu văn bản. Trên cơ sở khảo cứu các tư liệu lịch sử Phật giáo Việt Nam, Hiến chương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Nội quy Ban Tăng sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam cùng các văn bản pháp luật của Nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo qua các thời kỳ như Hiến pháp năm 1980, 1992, 2013; Nghị quyết số 297-CP năm 1977; Nghị định số 69-HĐBT năm 1991; Pháp lệnh Tín ngưỡng, Tôn giáo năm 2004 và Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo năm 2016, bài viết phân tích quá trình hình thành, ổn định và phát triển của Giáo hội Phật giáo Việt Nam từ sau năm 1975 đến nay. Đồng thời, bài viết vận dụng phương pháp đánh giá thực tiễn nhằm làm rõ vai trò của Giáo hội Phật giáo Việt Nam trong đời sống xã hội và đề xuất định hướng phát triển của Phật giáo Việt Nam trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển và hội nhập quốc tế hiện nay.

2. NỘI DUNG VÀ THẢO LUẬN

2.1. Kế thừa truyền thống Phật giáo hơn 2.000 năm gắn liền với dân tộc

Phật giáo được truyền vào Việt Nam khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên thông qua cả đường biển từ Ấn Độ và đường bộ từ Trung Hoa xuống Giao Châu. Theo nghiên cứu của Thiền sư Lê Mạnh Thát trong Lịch sử Phật giáo Việt Nam (2006)[1], trung tâm Luy Lâu (Bắc Ninh) không chỉ là nơi tiếp nhận Phật giáo từ rất sớm của Việt Nam mà còn là một trong những trung tâm Phật giáo quan trọng của khu vực Đông Nam Á thời bấy giờ. Tại đây đã hình thành hoạt động phiên dịch kinh điển, đào tạo Tăng sĩ và truyền bá Phật pháp, cho thấy Phật giáo nhanh chóng hòa nhập với đời sống văn hóa bản địa ngay từ giai đoạn đầu du nhập.

Trong tiến trình lịch sử dân tộc, Phật giáo Việt Nam luôn thể hiện tinh thần nhập thế, gắn bó với đời sống xã hội và vận mệnh quốc gia. Dưới các triều đại Lý – Trần (1010 – 1400), Phật giáo phát triển cực thịnh và giữ vai trò quan trọng trong đời sống chính trị, văn hóa và giáo dục của quốc gia Đại Việt. Nhiều vị thiền sư như Khuông Việt, Pháp Thuận, Vạn Hạnh, Viên Chiếu hay Trần Nhân Tông không chỉ là các bậc cao tăng mà còn trực tiếp tham gia vào việc cố vấn triều đình, ổn định xã hội và xây dựng nền văn hóa dân tộc. Thiền sư Pháp Thuận với tư tưởng “quốc tộ” thể hiện rõ tinh thần gắn đạo với đời; Thiền sư Vạn Hạnh góp phần đưa Lý Công Uẩn lên ngôi, mở ra triều đại nhà Lý hưng thịnh; còn Trần Nhân Tông sau khi lãnh đạo kháng chiến chống Nguyên – Mông thắng lợi đã sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử – dòng thiền mang đậm bản sắc dân tộc Việt Nam và tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam.

Theo Nguyễn Lang trong Việt Nam Phật giáo sử luận (2014), điểm đặc sắc của Phật giáo Việt Nam là tinh thần dung hợp và hòa nhập với dân tộc, luôn thích ứng với yêu cầu của từng giai đoạn lịch sử[2]. Chính đặc điểm này giúp Phật giáo trở thành một thành tố bền vững của văn hóa Việt Nam, góp phần xây dựng đạo đức xã hội, củng cố tinh thần cố kết cộng đồng và hun đúc truyền thống yêu nước của dân tộc.

Sang đầu thế kỷ XX, trước tác động của chế độ thực dân và sự suy giảm vai trò của Phật giáo trong xã hội, phong trào chấn hưng Phật giáo diễn ra mạnh mẽ trên cả ba miền đất nước. Đây không chỉ là phong trào phục hưng tôn giáo mà còn gắn với tinh thần tự cường dân tộc và phục hưng văn hóa Việt Nam. Nhiều tổ chức Phật giáo lần lượt được thành lập như Hội Nam Kỳ Nghiên cứu Phật học (1931), Hội An Nam Phật học (1932), Hội Phật giáo Bắc Kỳ (1934), Hội Lưỡng Xuyên Phật học (13/8/1934, Trà Vinh)… Các tổ chức này đã mở trường đào tạo Tăng tài, thành lập Phật học đường, xuất bản báo chí Phật giáo như Từ Bi Âm, Viên Âm, Đuốc Tuệ…, đồng thời đẩy mạnh hoạt động hoằng pháp và nghiên cứu Phật học theo hướng hiện đại.

Theo Nguyễn Tài Thư trong Lịch sử Phật giáo Việt Nam (1991), phong trào chấn hưng không chỉ nhằm phục hồi sinh hoạt Phật giáo mà còn phản ánh ý thức dân tộc, tinh thần độc lập văn hóa và khát vọng xây dựng một tổ chức Phật giáo thống nhất trong bối cảnh đất nước chịu ảnh hưởng thuộc địa[3]. Chính trong giai đoạn này, tư tưởng thống nhất Phật giáo Việt Nam bắt đầu được đặt ra rõ nét thông qua các hội nghị và sự liên kết giữa các tổ chức Phật giáo ở ba miền.

Tuy nhiên, do hoàn cảnh lịch sử và điều kiện xã hội khác nhau, Phật giáo Việt Nam trong thế kỷ XX vẫn tồn tại nhiều tổ chức và hệ phái riêng biệt như Bắc tông, Nam tông Khmer, Nam tông Kinh, Khất sĩ…; cùng các tổ chức như Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất, Giáo hội Cổ truyền Lục Hòa Tăng, Giáo hội Tăng già Nguyên thủy Việt Nam, Giáo hội Tăng già Khất sĩ Việt Nam… Sự đa dạng đó phản ánh thực tiễn lịch sử, đồng thời đặt ra yêu cầu tất yếu về một tổ chức thống nhất.

Nguyện vọng thống nhất Phật giáo vì vậy trở thành khát vọng xuyên suốt của nhiều thế hệ Tăng Ni, Phật tử Việt Nam, không chỉ ở phương diện tổ chức mà còn mang ý nghĩa lịch sử – văn hóa sâu sắc, nhằm kế thừa truyền thống hòa hợp, phát huy tinh thần “hộ quốc an dân” và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc.

Nhìn từ tiến trình hơn hai nghìn năm lịch sử, có thể khẳng định sự gắn bó giữa Phật giáo và dân tộc là đặc trưng nổi bật của Phật giáo Việt Nam. Chính nền tảng lịch sử, tư tưởng và văn hóa đó đã tạo cơ sở cho sự ra đời của Giáo hội Phật giáo Việt Nam năm 1981 – dấu mốc thống nhất Phật giáo cả nước, mở ra giai đoạn phát triển mới trong thời kỳ đất nước thống nhất, đổi mới và hội nhập quốc tế.

2.2. Ổn định sau khi đất nước thống nhất – Sự ra đời và phát triển của Giáo hội Phật giáo Việt Nam

Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, yêu cầu thống nhất các tổ chức Phật giáo trở thành đòi hỏi mang tính lịch sử nhằm đáp ứng nguyện vọng của Tăng Ni, Phật tử cả nước và phù hợp với yêu cầu xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc trong giai đoạn mới. Trước thời điểm này, Phật giáo Việt Nam tồn tại nhiều tổ chức và hệ phái hoạt động riêng biệt như Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất, Giáo hội Cổ truyền Lục Hòa Tăng, Giáo hội Tăng già Nguyên thủy Việt Nam, Giáo hội Tăng già Khất sĩ Việt Nam, Hội Phật học Nam Việt, Ban Liên lạc Phật giáo yêu nước. Sự phân tán về tổ chức tuy phản ánh đặc điểm lịch sử của Phật giáo Việt Nam, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cần có một tổ chức thống nhất để quy tụ sức mạnh chung của Phật giáo cả nước.

Từ năm 1975 đến năm 1981, nhiều cuộc vận động và hội nghị hiệp thương thống nhất Phật giáo được tiến hành trên phạm vi cả nước. Kết quả, ngày 07/11/1981, tại Hội nghị đại biểu thống nhất Phật giáo Việt Nam tổ chức tại chùa Quán Sứ (Hà Nội), với sự tham dự của đại biểu thuộc chín tổ chức, hệ phái Phật giáo trong cả nước, Giáo hội Phật giáo Việt Nam chính thức được thành lập. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt lịch sử quan trọng trong tiến trình thống nhất Phật giáo Việt Nam, thể hiện tinh thần hòa hợp, đoàn kết và thống nhất ý chí của Tăng Ni, Phật tử cả nước. Phương châm hoạt động “Đạo pháp – Dân tộc – Chủ nghĩa xã hội” được xác lập không chỉ thể hiện định hướng hành đạo của Giáo hội mà còn khẳng định truyền thống đồng hành cùng dân tộc của Phật giáo Việt Nam trong thời kỳ mới.

Hiến chương Giáo hội Phật giáo Việt Nam được ra đời và cố thủ tướng Phạm Văn Đồng ấn ký làm cương lĩnh hoạt động của tổ chức Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN) và tiếp theo qua các lần tu chỉnh (5 năm tu chỉnh một lần) đã từng bước hoàn thiện cơ cấu tổ chức và nguyên tắc hoạt động của Giáo hội theo hướng thống nhất từ Trung ương đến địa phương. Theo Hiến chương sửa đổi lần thứ VII (2017)[4], Giáo hội Phật giáo Việt Nam là tổ chức đại diện hợp pháp duy nhất của Tăng Ni, Phật tử Việt Nam trong và ngoài nước. Song song đó, Nội quy Ban Tăng sự Trung ương đã góp phần chuẩn hóa công tác quản lý Tăng Ni, tổ chức giới đàn, bổ nhiệm trụ trì và điều hành các hoạt động Phật sự, tạo nền tảng ổn định cho sự phát triển lâu dài của ngành Tăng sự GHPGVN[5].

Cùng với quá trình củng cố tổ chức Giáo hội, Nhà nước Việt Nam từng bước hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo. Hiến pháp năm 1980, 1992 và 2013[6] đều khẳng định quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của công dân. Nghị quyết số 297-CP (1977)[7], Nghị định 69/HĐBT (1991)[8], Pháp lệnh Tín ngưỡng, Tôn giáo (2004)[9] và Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo (2016)[10] đã tạo hành lang pháp lý ngày càng đầy đủ cho hoạt động tôn giáo. Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo năm 2016 được đánh giá là bước tiến quan trọng trong thể chế hóa quyền tự do tín ngưỡng, đồng thời mở rộng không gian cho tôn giáo tham gia giáo dục, y tế và an sinh xã hội.

2.2.1. Thành tựu nổi bật của ngành Tăng sự trong tiến trình 45 năm phát triển Giáo hội

Trong tiến trình 45 năm xây dựng và phát triển, ngành Tăng sự của Giáo hội Phật giáo Việt Nam giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc ổn định tổ chức, củng cố kỷ cương thiền môn và bảo đảm tính kế thừa liên tục của mạng mạch Phật pháp. Dưới sự chỉ đạo của Hội đồng Trị sự và sự điều hành trực tiếp của Ban Tăng sự Trung ương, công tác quản lý Tăng Ni từng bước được chuẩn hóa, thống nhất và ngày càng đi vào chiều sâu.

Trước hết, hệ thống quản lý Tăng Ni được xây dựng tương đối đồng bộ từ Trung ương đến địa phương thông qua việc đăng ký Tăng tịch, cấp chứng điệp thọ giới, chứng nhận tu học, bổ nhiệm và miễn nhiệm trụ trì, cũng như quản lý nhân sự xuất gia theo đúng Hiến chương và Nội quy Tăng sự. Đây là bước tiến quan trọng góp phần thiết lập nền hành chính Giáo hội hiện đại, minh bạch và hiệu quả.

Thứ hai, công tác truyền giới và đào tạo Tăng tài không ngừng được quan tâm phát triển. Trong hơn bốn thập niên qua, hàng trăm giới đàn lớn nhỏ đã được tổ chức trên khắp cả nước, tiếp độ hàng chục nghìn giới tử bước vào đời sống phạm hạnh, góp phần duy trì mạng mạch Tăng-già và bảo đảm tính kế thừa của Phật giáo Việt Nam. Việc tổ chức giới đàn ngày càng được chuẩn hóa về nghi lễ, giới luật và hồ sơ pháp lý, thể hiện sự nghiêm cẩn trong việc “tuyển Phật trường, tác Như Lai sứ”.

Thứ ba, ngành Tăng sự đã tích cực triển khai các hoạt động an cư kiết hạ, bồi dưỡng trụ trì, tập huấn hành chánh Giáo hội và nâng cao năng lực điều hành cho đội ngũ Tăng Ni đảm trách Phật sự. Mỗi năm, hàng vạn Tăng Ni tham gia an cư tập trung hoặc tại chỗ, góp phần duy trì truyền thống tu học thanh tịnh, hòa hợp và trưởng dưỡng đạo lực.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, ngành Tăng sự đã từng bước ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác quản lý hồ sơ Tăng Ni, cập nhật cơ sở dữ liệu tự viện, nhân sự và hoạt động Phật sự trên phạm vi toàn quốc. Đây là tiền đề quan trọng hướng đến xây dựng hệ thống quản trị Giáo hội hiện đại, đồng bộ và thích ứng với yêu cầu phát triển trong thời đại mới.

Những thành tựu của ngành Tăng sự trong 45 năm qua không chỉ góp phần củng cố sự ổn định và phát triển bền vững của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, mà còn thể hiện rõ tinh thần kế thừa giới luật, giữ gìn thanh quy thiền môn và phát huy vai trò nòng cốt của Tăng-già trong sự nghiệp hoằng dương Chánh pháp.

Đồng thời cũng chính nhờ tổ chức hành chánh Tăng sự được ổn định theo phương châm “Đoàn kết hòa hợp – Trưởng dưỡng đạo tâm – Tăng cường đạo lực – Trang nghiêm Giáo hội” mà các chuyên ngành khác của Giáo hội như: Hoằng pháp, Giáo dục, Hướng dẫn Phật tử, Từ thiện xã hội, Văn hóa, Nghi lễ Phật giáo…đã tích cực góp phần làm cho Giáo hội Phật giáo Việt Nam không ngừng lớn mạnh cả về tổ chức lẫn hoạt động Phật sự.

Hiện nay, Giáo hội có hệ thống tổ chức trải rộng tại 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, với hàng chục nghìn cơ sở tự viện, hàng vạn Tăng Ni và hàng triệu tín đồ, Phật tử.

2.2.2. Thành tựu tiêu biểu của ngành Giáo dục Tăng Ni

Ngành giáo dục Phật giáo trong 45 năm qua cũng có nhiều đổi mới về cơ sở Trường lớp, về chương trình giảng dạy các cấp, giáo trình, giáo án được biên soạn chuẩn hóa, phù hợp thời duyên; giáo thọ giảng dạy ngày một chuyên nghiệp hơn…

Hệ thống giáo dục Phật giáo gồm 04 Học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội, Huế, Thành phố Hồ Chí Minh và Cần Thơ, cùng nhiều trường Trung cấp và lớp Cao đẳng, lớp Sơ cấp Phật học. Giáo dục Phật giáo đã tích cực đào tạo những tu sĩ Phật giáo có trình độ Phật học, thế học chuẩn mực đang tích cực góp phần phục vụ cho Đạo pháp – Dân tộc rất tốt về nhiều lĩnh vực xã hội thời hội nhập.

2.2.3. Thành tựu tiêu biểu của ngành Hoằng pháp

Bên cạnh giáo dục, công tác hoằng pháp cũng đạt nhiều thành tựu quan trọng. Các Khóa đào tạo Hoằng pháp Thiện Hoa, Trí Thủ và các khóa đào tạo Cao – Trung cấp giảng sư được Ban Hoằng pháp Trung ương tổ chức ở miền Bắc, miền Nam đã đào tạo hàng ngàn vị Tăng Ni chuyên trách về Hoằng pháp đang phục vụ giảng dạy trong nước và ở nước ngoài; các hoạt động hoằng pháp mùa An Cư Kiết Hạ khắp cả nước được chú trọng. Hội thảo Hoằng pháp thường được tổ chức trên phạm vi toàn quốc, hoằng pháp trực tuyến được áp dụng, ứng dụng công nghệ số được đẩy mạnh, đặc biệt là trong giai đoạn dịch bệnh COVID-19. Sự thành tựu 45 năm qua của ngành Hoằng pháp đã tích cực truyền bá chánh tín Phật giáo, xây dựng đạo đức xã hội, góp phần bảo tồn truyền thống Phật giáo, đạo đức dân tộc.

2.2.4. Thành tựu tiêu biểu của ngành Văn hóa

Ngành Văn hóa Phật giáo cũng đã tích cực góp phần đa dạng hóa mô hình hoạt động của mình về nhiều lĩnh vực như: in ấn kinh sách, phối hợp với Viện nghiên cứu Phật giáo sưu tập, dịch thuật kinh điển, tác phẩm văn học Phật giáo đóng góp tích cực về khảo cổ… Ngoài ra Ban Văn hóa Phật giáo các nhiệm kỳ VIII, IX còn thiết chế 4 đề án văn hóa Phật giáo Việt Nam về Pháp phục, Kinh điển, Kiến trúc, Di sản…tích cực góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa Phật giáo Dân tộc. Các Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc được tổ chức tại Việt Nam các năm 2008, 2014, 2019 và 2025 cũng đã góp phần nâng cao uy tín vị thế Phật giáo Việt Nam trên trường quốc tế.

2.2.5. Thành tựu tiêu biểu của ngành Từ thiện xã hội

Trong lĩnh vực an sinh xã hội (Từ thiện xã hội Phật giáo) ngày càng đa dạng mô hình nhập thế của Phật giáo với trách nhiệm xây dựng xã hội, Giáo hội Phật giáo Việt Nam mỗi năm đóng góp hàng nghìn tỷ đồng cho các hoạt động từ thiện như: xây dựng cầu đường nông thôn, trường học nông thôn, nhà tình nghĩa, tình thương, bếp ăn từ thiện, cứu trợ thiên tai, dịch bệnh, khuyến học khuyến tài, khám chữa bệnh miễn phí chăm lo người nghèo và các đối tượng yếu thế… Đặc biệt trong đại dịch COVID-19, nhiều cơ sở tự viện trở thành điểm hỗ trợ lương thực, y tế và nơi cách ly cộng đồng…

2.2.6. Thành tựu tiêu biểu của ngành Thông tin truyền thông

Bên cạnh sự phát triển các chuyên ngành Phật giáo như trên, đến Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc lần thứ VII (7/11/2012), Ban Thông tin Truyền thông Trung ương GHPGVN được ra đời đã cùng với hoạt động báo chí Phật giáo như Báo Giác ngộ, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, Tạp chí văn hóa Phật giáo, Tạp chí Phật học Từ Quang, các chuyên trang Phật giáo điện tử trên cả nước. Ban Thông tin Truyền thông GHPGVN đã truyền tải thông tin về hoạt động Phật sự, các bài nghiên cứu, khảo luận, các thông tin phản biện, định hướng dư luận truyền bá chánh tín Phật giáo theo định hướng “Đạo pháp – Dân tộc – Chủ nghĩa xã hội”. Ban Thông tin Truyền thông GHPGVN luôn đổi mới hoạt động và làm tốt chức năng của mình đã được GHPGVN giao phó và nhà nước cho phép.

2.3. Những hạn chế cần lưu tâm

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu tiêu biểu như trên, Giáo hội Phật giáo Việt Nam cũng đứng trước yêu cầu tiếp tục nâng cao chất lượng đào tạo Tăng Ni, cần xem trọng tinh thần tu tập Giới – Định – Tuệ; hiện đại hóa quản trị Giáo hội trong bối cảnh chuyển đổi số, giữ gìn bản sắc Phật giáo trước tác động tiêu cực của kinh tế thị trường và toàn cầu hóa.

Một số vấn đề như thương mại hóa tín ngưỡng và chênh lệch chất lượng sinh hoạt tôn giáo, đa dạng truyền thống tư tưởng Phật giáo, Phật giáo Dân tộc cũng cần được quan tâm xử lý trong giai đoạn hiện nay.

Tóm lại, có thể khẳng định rằng, sau 45 năm hình thành và phát triển, Giáo hội Phật giáo Việt Nam không chỉ hoàn thành sứ mệnh lịch sử thống nhất các hệ phái Phật giáo trong cả nước, mà còn từng bước xây dựng được một nền tảng tổ chức vững chắc, trong đó ngành Tăng sự giữ vai trò trụ cột trong việc ổn định nhân sự, duy trì giới luật, đào tạo Tăng tài và bảo đảm tính kế thừa liên tục của mạng mạch Phật pháp. Những thành tựu ấy tiếp tục khẳng định sức sống của tinh thần hòa hợp, đoàn kết và đồng hành cùng dân tộc của Phật giáo Việt Nam trong thời đại mới.

2.4. Định hướng tương lai cho Giáo hội Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với đặc trưng hội nhập quốc tế sâu rộng, chuyển đổi số mạnh mẽ và biến đổi nhanh của đời sống xã hội, Giáo hội Phật giáo Việt Nam cần được nhìn nhận như một thiết chế tôn giáo – văn hóa có tính thích ứng cao, vừa bảo tồn giá trị truyền thống, vừa đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa hoạt động Phật sự. Đây là yêu cầu mang tính tất yếu nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững của Phật giáo trong lòng dân tộc.

Trước hết, định hướng trọng tâm là tiếp tục nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo Tăng Ni theo hướng chuẩn hóa và hội nhập. Hệ thống đào tạo cần kết hợp hài hòa giữa nội điển Phật học và các lĩnh vực tri thức hiện đại như triết học, xã hội học, tâm lý học, quản trị và công nghệ thông tin. Việc này không chỉ nhằm nâng cao năng lực hoằng pháp mà còn giúp Tăng Ni thích ứng với bối cảnh xã hội số. Đồng thời, cần đẩy mạnh nghiên cứu Phật học theo hướng học thuật, tăng cường công bố khoa học, dịch thuật kinh điển và hợp tác học thuật quốc tế, qua đó nâng cao vị thế học thuật của Phật giáo Việt Nam trong khu vực và thế giới.

Thứ hai, về phương diện tổ chức và quản trị Giáo hội, cần tiếp tục hiện đại hóa mô hình quản trị theo hướng minh bạch, hiệu quả và ứng dụng công nghệ số. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu Tăng Ni, tự viện, hoạt động Phật sự thống nhất trên phạm vi toàn quốc là yêu cầu quan trọng trong bối cảnh chuyển đổi số. Đồng thời, cần tăng cường tính liên kết giữa Trung ương Giáo hội và Ban Trị sự các cấp nhằm nâng cao hiệu quả điều hành, hạn chế sự chồng chéo và nâng cao tính thống nhất trong hoạt động Phật sự. Đặc biệt, lưu tâm về cơ cấu nhân sự lãnh đạo điều hành các cấp GHPGVN cần chọn người “Có tâm – có tầm – có kế thừa – có ổn định” để tứ chúng đệ tử Phật đồng kính thuận phụng hành.

Thứ ba, về công tác hoằng pháp và xã hội hóa Phật giáo, cần đẩy mạnh đổi mới phương thức truyền bá giáo lý theo hướng phù hợp với tâm lý xã hội hiện đại, đặc biệt là thế hệ trẻ. Hoằng pháp không chỉ giới hạn trong không gian tự viện mà cần phục vụ đa dạng thính chúng, cho các giới, các thành phần xã hội; cần mở rộng trên nền tảng số, mạng xã hội và các phương tiện truyền thông hiện đại. Đồng thời, cần chú trọng nội dung giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng sống và giá trị nhân văn của Phật giáo như: triết lý Duyên sinh, Từ bi, Trí tuệ, Vị tha, Hòa bình – những giá trị có ý nghĩa điều chỉnh hành vi xã hội trong bối cảnh hiện đại hóa và đô thị hóa nhanh chóng như hiện nay. Nhưng nhất quán là truyền bá chánh tín Phật giáo không xa rời 6 tính chất của giáo pháp, tu tập thành tựu Giới – Định – Tuệ đắc an lạc và giải thoát.

Thứ tư, về hoạt động Từ thiện xã hội, Trung ương GHPGVN cần có định hướng chiến lược bền vững, hiệu quả lâu dài, quan tâm về lĩnh vực Giáo dục và y tế khi nhà nước cho phép; đối với Phật tử và cộng đồng xã hội, cần tiếp tục phát huy mô hình “Phật giáo nhập thế”, đa dạng hóa hoạt động, gắn hoạt động tôn giáo với trách nhiệm xã hội. Điều này thể hiện qua các lĩnh vực như an sinh xã hội, bảo vệ môi trường, chăm sóc sức khỏe cộng đồng, hỗ trợ người yếu thế và tham gia xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh. Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy Phật giáo Việt Nam đã đóng góp hàng chục nghìn tỷ đồng mỗi năm cho công tác từ thiện xã hội, đặc biệt trong các giai đoạn thiên tai, dịch bệnh như COVID-19, qua đó khẳng định vai trò tích cực của tôn giáo trong đời sống xã hội hiện đại.

Thứ năm, về phía Nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo phù hợp truyền thống văn hóa và lợi ích Dân tộc theo hướng ổn định, minh bạch và hội nhập quốc tế. Trọng tâm là bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, đồng thời tạo điều kiện để các tổ chức tôn giáo tham gia tích cực vào lĩnh vực giáo dục đạo đức, an sinh xã hội và bảo tồn văn hóa dân tộc. Việc tăng cường cơ chế phối hợp giữa Nhà nước và Giáo hội Phật giáo Việt Nam là cần thiết nhằm phát huy nguồn lực tinh thần của tôn giáo trong phát triển xã hội bền vững.

Trong kỷ nguyên đất nước vươn mình phát triển, Giáo hội Phật giáo Việt Nam giữ vai trò là một thiết chế tôn giáo có tính ổn định và hội nhập, vừa kế thừa truyền thống “hộ quốc an dân”, vừa thích ứng với yêu cầu hiện đại. Sự phát triển của Giáo hội không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo thuần túy mà còn góp phần vào quá trình xây dựng khối đoàn kết Tôn giáo-Dân tộc tích cực đem lại xã hội Việt Nam hòa bình, nhân văn, phát triển bền vững và giàu bản sắc văn hóa dân tộc.

3. KẾT LUẬN

Phật giáo Việt Nam với hơn hai nghìn năm lịch sử luôn gắn bó và đồng hành cùng dân tộc trong tiến trình dựng nước và giữ nước. Sự ra đời của Giáo hội Phật giáo Việt Nam năm 1981 là kết quả tất yếu của tiến trình thống nhất Phật giáo trong bối cảnh đất nước thống nhất, thể hiện tinh thần hòa hợp, đoàn kết và kế thừa truyền thống nhập thế của Phật giáo Việt Nam. Trải qua 45 năm hình thành và phát triển, Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng trên các lĩnh vực tổ chức, giáo dục, hoằng pháp, văn hóa, từ thiện xã hội, thông tin truyền thông và đối ngoại, qua đó góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và phát huy các giá trị đạo đức, nhân văn của Phật giáo trong đời sống xã hội.

Trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, Giáo hội Phật giáo Việt Nam cần tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao chất lượng Tăng Ni, phát huy vai trò Phật tử và tăng cường gắn kết với xã hội, nhằm tiếp tục khẳng định vai trò đồng hành cùng dân tộc trong sự nghiệp xây dựng một đất nước hòa bình, phồn vinh, văn minh và bền vững.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Lê Mạnh Thát (2006), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
2. Nguyễn Lang (2014), Việt Nam Phật giáo sử luận, NXB Văn học, Hà Nội.
3. Nguyễn Tài Thư (chủ biên) (1991), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Viện Triết học, Hà Nội.
4. Giáo hội Phật giáo Việt Nam (2017), Hiến chương Giáo hội Phật giáo Việt Nam (sửa đổi lần thứ VI), NXB Tôn giáo, Hà Nội.
5. Ban Tăng sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam (2020), Nội quy Ban Tăng sự Trung ương, Hà Nội.
6. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2013), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Hà Nội.
7. Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (1977), Nghị quyết số 297-CP về một số chính sách đối với tôn giáo, Hà Nội.
8. Hội đồng Bộ trưởng (1991), Nghị định số 69-HĐBT ngày 21/3/1991 quy định về hoạt động tôn giáo, Hà Nội.
9. Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2004), Pháp lệnh Tín ngưỡng, tôn giáo, Hà Nội.
10. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2016), Luật Tín ngưỡng, tôn giáo, Hà Nội.

Tây Ninh, ngày 14 tháng 5 năm 2026

[1]Lê Mạnh Thát (2006), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.

[2]Nguyễn Lang (2014), Việt Nam Phật giáo sử luận, NXB Văn học, Hà Nội.

[3]Nguyễn Tài Thư (chủ biên) (1991), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Viện Triết học, Hà Nội.

[4]Giáo hội Phật giáo Việt Nam (2017), Hiến chương Giáo hội Phật giáo Việt Nam (sửa đổi lần thứ VI), NXB Tôn giáo, Hà Nội.

[5]Ban Tăng sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam (2020), Nội quy Ban Tăng sự Trung ương, Hà Nội.

[6]Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2013), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Hà Nội.

[7]Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (1977), Nghị quyết số 297-CP về một số chính sách đối với tôn giáo, Hà Nội.

[8]Hội đồng Bộ trưởng (1991), Nghị định số 69-HĐBT ngày 21/3/1991 quy định về hoạt động tôn giáo, Hà Nội.

[9]Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2004), Pháp lệnh Tín ngưỡng, tôn giáo, Hà Nội.

[10]Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2016), Luật Tín ngưỡng, tôn giáo, Hà Nội.